TOM 4 – 2026 – Reportage
Tekst Erwin Gevers – Foto’s Robin Hilberink
Kunstmatige intelligentie, kortweg AI, verandert veel, zo niet alles. Zowel in positieve als negatieve zin. Want los van alle juichverhalen en als veelbelovende belegging heeft AI ook duistere kanten die meer en meer aan de oppervlakte komen. En los daarvan is er een aspect dat nog onvoldoende wordt belicht: de ethische kant van AI en hoe ga je daar als ondernemer mee om?
We kunnen de vraag stellen of AI nuttig is of niet maar de vraag of we zonder AI zouden moeten leven is een gepasseerd station. AI is er en maakt deel uit van onze samenleving. Nagenoeg tot in alle haarvaten van de maatschappij en blijft daar. Aldus Anne Bonvanie, associate lector bij het lectoraat Ethiek & Technologie van Saxion. De geboren Fleringse studeerde Technische Bedrijfskunde in Groningen, raakte gefascineerd door technologie in de zorg, deed onderzoek naar de ethische aspecten van innovaties in de sector en werd bij Livio coördinator innovatie en zorgtechnologie.
Inmiddels is ze weer op ‘oale groond’ in Fleringen en verbonden aan Saxion als associate lector. Een baan die op haar lijf is geschreven.
Toepassingen
Het contrast kan niet sterker: met uitzicht op het eeuwenoude baken van Twente, de Kroezeboom, een gesprek voeren over AI. Voor Bonvanie is één ding duidelijk: “Er zijn heel veel dingen die je met AI kunt doen en de moeite waard zijn. Ik kan me heel goed voorstellen dat het in de zorg hartstikke fijn is om niet al je verslagleggingen uit te hoeven typen maar gewoon AI dat of de administratie laten doen. Maar ik vind wel dat het goed is dat mensen nadenken over wat nou eigenlijk de kern is van het werk dat ze doen en waar ze hun trots uithalen. Weet je, ik stel mijn collega’s wel eens de vraag ‘wat is een onderzoeker meer dan een aap met een AI tool?’ Die vraag kan iedere ondernemer zich ook stellen: ‘wat maakt nou dat jij als ondernemer onderneemt en wat maakt nou dat je als persoon echt waarde toevoegt’. Daar moet
je dus heel goed over nadenken: waar wil je AI voor gebruiken.
Ik denk dat we op een punt zitten waarop dit nog niet helemaal uitgekristalliseerd is.”
“Dat heeft wel een risico. Eigenlijk moet eerst het kalf verdrinken en moet je op populatieniveau zien dat er iets misgaat voordat mensen na gaan denken over de risico’s. Maar dan zijn we te laat. Vandaar dat dat het zo belangrijk is dat mensen van tevoren nadenken: willen we dit eigenlijk wel, weet je wat we hier aan het doen zijn. Ik denk echt dat er heel veel goede toepassingen van AI zijn maar ook dat er heel veel gevaren zijn. Ik ben heel benieuwd hoe dat zich de komende jaren ontwikkelt.”
Menselijke waarde
Een ding is zeker: er zullen minder werknemers nodig zijn voor bepaalde taken. Bonvanie: “Ik denk dat wat je gaat zien is dat er meer administratieve banen verdwijnen. Maar dat er ook veel banen verdwijnen die we over een aantal jaren gaan missen. Men is optimistisch over wat AI allemaal kan, maar hebben niet altijd door dat mensen niet alleen een functie zijn die offertes uittypen. Mensen zijn ook degenen die een praatje bij de koffieautomaat maken en mensen zijn ook degenen die toevallig weten dat die klant drie jaar geleden soortgelijk iets heeft gehad of een keer met een klacht is teruggekomen en dat je deze keer dus extra op moet letten. Die ervaring, het menselijke dat daarin zit, daarover moeten ondernemers heel goed nadenken: wat voor soort ondernemer wil je zijn. Ben ik iemand die als prijsvechter onder in de markt zit en zo goedkoop mogelijk alles wil leveren of ben ik iemand die juist inzet op heel veel persoonlijk contact, ben ik een ondernemer die een duurzame aanpak heeft.”
Ze noemt een voorbeeld: “Neem de creatieve beroepen waar steeds meer AI wordt ingezet. Je kunt een deel van je tekenaars vervangen door AI-tools. Maar je kunt ook na gaan denken over dat stuk van het proces waar jij als ondernemer die creativiteit en de waarde toevoegt: dat je samen met de klant nadenkt over wat voor soort ontwerp nodig is, over de vragen van de klant, de problemen waar hij tegen aanloopt. Je mensen en je klanten meenemen in het grotere verhaal.”
Ethisch vraagstuk
In dat opzicht is AI voor ondernemers zeker een katalysator: “Omdat het aanzet tot intensiever nadenken over wat je in deze tijd wilt zijn als ondernemer. Er zijn heel veel mensen die kansen zien. Maar ik denk ook dat er veel zijn die kansen pakken die misschien niet in lijn zijn met een kernwaarde of die gewoon niet scherp hebben waar ze eigenlijk heen willen.”
Waarbij, zo stelt de associate lector, ook rekening moet worden gehouden met de mens in de organisatie. “Want op het moment dat jij je manier van werken aanpast heeft dat gevolgen voor het beeld dat mensen van zichzelf hebben, de waarden die zij aan hun eigen werk geven en de voldoening die ze uit hun werk halen. Dat is een ethisch vraagstuk. Mensen denken dat ze een radertje worden als je het hele proces om hen heen automatiseert. Wat blijft er dan over voor werknemers die fysiek ingewikkelde taken uitvoeren die AI niet kan uitvoeren.”
Dat daar geen eenduidig antwoord op is, duidt Bonvanie met de lopende band van Henry Ford: “Dat heeft het werk veranderd: auto’s werden daarvoor door een ploeg vakmensen gemonteerd maar aan een lopende band deden mensen een of twee stapjes van het proces. Dat betekende dat de kwaliteit omhoogging omdat die mensen veel beter waren in die paar stapjes. Het werk was wel saaier maar daartegenover stond dat er meer mensen werk kregen die anders geen werk hadden doordat ze minder vaardigheden hadden. Henry Ford vond het belangrijk dat iedereen die in zijn fabriek werkte ook een auto van Ford kon betalen. Dat was zijn morele kader: hij wilde goedkoop produceren, zodat die technologie beschikbaar kwam voor de gewone man. Ja, het was geestdodend werk maar iedereen kon een auto kopen. Dat laat zien: die richting, je kernwaarde kennen, dat is belangrijk. Want welke richting kies je als ondernemer uit al die variabelen?”
“Misschien zetten organisaties zoveel AI in dat je monteurs weglopen omdat ze zeggen: ‘Ik vind dit zo saai, ik ga bij iemand anders werken waar ik kan laten zien dat ik een vakman ben’. Dan word je door de arbeidsmarkt wel weer teruggefloten en betekent het dat je dat je zaken moet gaan aanpassen.”
Banen veranderen
“Kijk, we kunnen de vraag stellen of AI nuttig is of niet maar de vraag of we zonder AI zouden moeten leven is een gepasseerd station. AI is er en we zullen ermee om moeten gaan. Het is iets waartoe je jezelf moet leren te verhouden: hoe ga ik hiermee om, hoe zet ik dit in, wat wil ik hiermee, wie ben ik en hoe zorg ik ervoor dat ik dat met AI nog steeds ben. Dat is misschien wel beangstigend maar er is ook geen weg terug. Hoewel er ook plekken zullen zijn waar AI in de komende jaren weer wordt ingebonden.”
Anne Bonvanie tot slot: “Het is een lichtzinnige gedachte dat je alleen maar de mensen op de offerteafdeling eruit kunt gooien. En ook denk ik dat er op allerlei plekken mensen geraakt worden en niet eens per se omdat hun baan het verdwijnt maar omdat alle banen veranderen. Het feit blijft dat het verandert en daar moet je als ondernemer mee aan de slag. Dat is ook iets waar je je weg en je rol in zult moeten vinden.”